มาถึงตอนสุดท้ายแล้วครับ ในตอนนี้จะพูดถึงหมวกใบสุดท้ายและวิธีนำหมวกทั้งหกใบมาใช้งาน หมวกใบสุดท้ายก็คือ หมวกสีฟ้า

หมวกสีฟ้าเป็นหมวกแห่งการคิดอย่างเป็นระบบ คือการวางแผนการคิด รวมถึงการตั้งคำถามที่เหมาะสม การกำหนดประเด็นที่จะทำการคิด และการจัดระเบียบกระบวนการคิดให้อยู่ในลู่ในทาง ไม่แตกแถวไปซะก่อน อันนี้เปรียบได้กับคนคุมวงดนตรีที่ต้องควบคุมให้วงดนตรีเล่นให้เข้ากัน คนที่ใส่หมวกสีฟ้าก็ต้องทำหน้าที่ควบคุมกระบวนการคิดให้เป็นไปอย่างราบรื่นเช่นกัน

โดยทั่วไปแล้วหมวกสีฟ้านี่เป็นหมวกสำหรับคนที่ทำหน้าที่หลีดการประชุม (chair person, facilitator, moderator) แต่ก็ไม่ได้จำกัดไว้นะครับ คนอื่นๆในที่ประชุมก็สามารถใช้หมวกสีฟ้าได้เหมือนกัน เช่นผู้เข้าประชุมอาจจะตั้งข้อสังเกตว่า การแสดงความคิดเห็นของใครบางคนไม่ได้ตรงตามสีหมวกที่กำหนดไว้ในขณะนั้น หมวกสีฟ้ายังรวมถึงการสังเกตความเป็นไปของกระบวนการคิด หาข้อสรุปและรายงานผลลัพธ์จากกระบวนการคิดด้วยนะครับ

ถึงตอนนี้เราก็พอจะรู้จักหมวกแต่ละใบแล้วนะครับ ลองมาดูกันว่าเราจะใช้หมวกหกใบได้ยังไงบ้าง อย่างที่เขียนไปในตอนแรกว่า วิธีการใช้หมวกหกใบวิธีหนึ่งคือ ใช้หมวกหลายๆใบตามลำดับที่กำหนดไว้ล่วงหน้า ตัวอย่างเช่น ถ้าเป็นการประชุมเพื่อระดมความคิด อาจจะเริ่มด้วยหมวกสีฟ้าเพื่อกำหนดประเด็นปัญหาและวางแผนการคิด(คือวางลำดับการใช้หมวกนั่นเอง) จากนั้นก็ต่อด้วยหมวกสีขาวเพื่อนำเสนอข้อเท็จจริง หมวกสีแดงเพื่อจับอารมณ์ของผู้เข้าร่วมประชุม หมวกสีเขียวเพื่อระดมไอเดีย หมวกสีเหลืองเพื่อหาข้อดีของแต่ละไอเดีย หมวกสีดำเพื่อหาช่องโหว่ของแต่ละไอเดีย หมวกสีเหลืองอีกครั้งเพื่อปรับปรุงไอเดียหรือปิดจุดอ่อน หมวกสีแดงอีกครั้งเพื่อประเมินไอเดีย หมวกสีฟ้าเพื่อหาข้อสรุป เป็นต้น แต่ในกรณีที่ประเด็นหลักเป็นเรื่องที่มีอารมณ์เกี่ยวข้องค่อนข้างมาก อาจเริ่มด้วยหมวกสีแดงก่อนก็ได้ ให้ระบายอารมณ์ออกมาซะ จะได้เย็นๆลงบ้าง และจะได้ระวังไม่ไปกระตุ้นบริเวณที่ละเอียดอ่อนทางอารมณ์ด้วย

ผลลัพธ์จากการประยุกต์ใช้หมวกหกใบในการแก้ปัญหา ส่วนใหญ่ไม่ต้องการการตัดสินใจ เพราะคำตอบจะปรากฏออกมาเองเมื่อเราสร้างแผนที่ความคิดที่มีรายละเอียดเพียงพอแล้ว แต่ในบางครั้งเราอาจจะไม่สามารถหาข้อสรุปได้ ซึ่งอาจจะเพราะว่าเรามีประเด็นที่ยังไม่เคลียร์กันอยู่ ในกรณีนี้เนี่ย หมวกสีฟ้าจะเป็นตัวสรุปว่า ประเด็นอะไรอีกบ้างที่ยังไม่เคลียร์และทำให้เราไม่สามารถหาข้อสรุปได้ จากนั้นก็จะเป็นการเริ่มการใช้หมวกหกใบเพื่อคิดเพิ่มเติมต่อไป

หรือในบางครั้งที่สรุปไม่ได้จริงๆเนื่องจากอาจจะมีมุมมองที่ขัดแย้งกันเอง (หรือที่เรียกว่าได้อย่างเสียอย่าง รักพี่เสียดายน้อง) ในกรณีนี้ หมวกสีแดงจะเป็นตัวตัดสินว่าเราชอบหรือไม่ชอบทางเลือกไหน ชอบน้องคนไหนมากกว่ากัน (หรือว่าจะเหมาสองก็ว่ากันไปตามความสามารถนะครับ) อันนี้น่าสนใจมากตรงที่ว่า หนังสือบอกว่า ท้ายที่สุดแล้วเวลาเราตัดสินใจเลือกอะไรซักอย่างเนี่ย มันคือการใช้หมวกสีแดงมาจับอารมณ์ว่าชอบหรือไม่ชอบทางเลือกนั้นหรือไม่นั่นแหละ เหตุผลอะไรล้านแปดที่ยกมานั่นน่ะ ก็แค่ตัวประกอบแค่นั้นเอง

บทสรุปเพื่อทบทวนความจำ
Six Thinking Hats คือ แนวทางในการคิดหกแบบโดยใช้หมวก 6 ใบเป็นสัญลักษณ์ ได้แก่
หมวกสีขาวคือหมวกแห่งข้อเท็จจริง หมวกสีแดงคือหมวกแห่งอารมณ์และความรู้สึก
หมวกสีเหลืองคือหมวกแห่งการมองโลกในแง่ดี หมวกสีดำคือหมวกแห่งการมองโลกในแง่ร้าย
หมวกสีเขียวคือหมวกแห่งความคิดสร้างสรรค์ และหมวกสีฟ้าคือหมวกแห่งการคิดอย่างเป็นระบบ

ท้ายนี้ต้องขอขอบคุณหนังสือดีๆ SIX THINKING HATS/หมวก 6 ใบ คิด 6 แบบ ของ เอ็ดเวิร์ด เดอ โบโน ทั้งฉบับภาษาอังกฤษและภาษาไทยที่ได้ให้เทคนิคการคิดที่ดีและมีประสิทธิภาพแก่เรา